Inzicht in Bestuursrecht: Procedures onder spanning

Transparantie

Marije Batting, advocaat-partner en sectievoorzitter van de sectie Bestuursrecht van Pels Rijcken, opende het congres. Zij refereerde aan het publieksonderzoek van Ipsos I&O dat Pels Rijcken in het kader van de Week van de Rechtsstaat heeft laten uitvoeren. Daaruit blijkt dat het publiek transparantie en openheid belangrijk vindt voor het vertrouwen in de rechtsstaat. Daarbij spreken Nederlanders hun steun uit voor de taak van de rechter om overheidsbeleid te controleren. “Met alle onrust in de wereld om ons heen is aandacht voor de rechtsstaat belangrijker dan ooit. De toename van maatschappelijke rechtszaken, waarbij ingewikkelde kwesties op het terrein van bijvoorbeeld het klimaat of internationaal recht niet alleen in het maatschappelijk debat maar ook in de rechtszaal worden gevoerd, past daarbij”, aldus Batting.

Publieke arena

Tot die behoefte aan openheid en transparantie moeten juristen en advocaten van de overheid zich verhouden. Zij dragen immers mede verantwoordelijkheid voor het versterken van het vertrouwen in de rechtsstaat. Procederen met oog voor het burgerperspectief en een heldere uitleg over de afweging van belangen horen daarbij, zegt Batting. De advocaten van Pels Rijcken merken dat duidelijk in de rechtszaal. En daar gaat het er soms, net als in het publieke debat en in de media, hard aan toe. Niet alleen in de publieke arena’s, maar ook in aanloop naar procedures, houdt ze de toehoorders voor. “Het debat verhardt en er bestaat minder bereidheid naar elkaars standpunt te luisteren. Dat is geen optie. Ook de rechter verlangt – terecht – om oog te houden voor alle belangen die spelen. En juist op zoek te gaan naar verbinding. Wij zien dat bijvoorbeeld door de toename van pogingen van rechters om ook in bestuursrechtelijke zaken te schikken.”

‘Fatsoenlijk procederen’

Een actuele ontwikkeling waar in deze editie dan ook aandacht aan is besteed, is die van ‘fatsoenlijk procederen’. In april 2025 deed de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State uitspraak in een Woo-zaak. De voorzieningenrechter besloot een beroep niet-ontvankelijk te verklaren vanwege schending van het beginsel van behoorlijke procesvoering. In een uitspraak van juli 2025 werd dat oordeel in een bodemprocedure door de Afdeling bekrachtigd. Bestuursrechtadvocaten Irene van der Heijden en Marie-Lise Sluijter namen de toehoorders mee in deze nieuwe rechtspraak.

Van der Heijden: “Er zijn situaties waarbij burgers of hun gemachtigden buitensporig vaak verzoeken doen en bezwaar- en beroepsprocedures instellen. Bestuursorganen ervaren daarbij vaker dan voorheen onbetamelijk gedrag vanuit eisers, zoals veel en niet noodzakelijke correspondentie, soms met grensoverschrijdende uitlatingen. Gedragingen die tot oplopende doorlooptijden kunnen leiden bij bestuursorganen en de rechtspraak. Om gerechtelijke procedures ordentelijk te laten verlopen, heeft de rechter diverse mogelijkheden tot zijn beschikking”, zo legt ze uit. Denk daarbij aan instrumenten zoals het weigeren van stukken en het beperken van spreektijd, om de goede procesorde te handhaven, en, in uitzonderlijke gevallen, niet-ontvankelijkverklaring vanwege misbruik van recht. “Onlangs is daar – binnen het bestuursrecht – nog een algemeen rechtsbeginsel aan toegevoegd: het beginsel van behoorlijke procesvoering, dat in feite aan procespartijen de verplichting oplegt om ‘fatsoenlijk’ te procederen. De rechter kan grenzen stellen en ingrijpen wanneer dit beginsel wordt geschonden.”

Stroomlijnen, de-escaleren en begrenzen

Dat de rechter kan ingrijpen zorgt er helaas niet direct voor dat de oplopende doorlooptijden van bestuursorganen wordt tegengegaan, zo waarschuwen Van der Heijden en Sluijter. Ze deelden daarom concrete tips voor overheden om, voorafgaand aan een procedure bij de rechter, zélf de bestuursrechtelijke (voor)procedure in goede banen te leiden en zo nodig grenzen te stellen. Sluijter: “De drieslag van stroomlijnen, de-escaleren en begrenzen kan bestuursorganen helpen te voorkomen dat zaken overmatige belasting veroorzaken.” Bij stroomlijnen gaat het bijvoorbeeld om het kanaliseren van de communicatie, zoals het aanwijzen van een vaste contactpersoon en het inrichten en voorschrijven van een specifiek kanaal voor bepaalde berichten. De inwerkingtreding van de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv) per 1 januari 2026 biedt daarin uitkomst. Sluijter: “Wat betreft de-escalatie kan het klachtrecht uit hoofdstuk 9 van de Awb een mooie inspiratiebron zijn. Zo heeft bijvoorbeeld de Nationale ombudsman diverse handreikingen uitgebracht waarin hij tips geeft om met aanhoudend en grensoverschrijdend klaaggedrag om te gaan. Die tips komen ook goed van pas buiten klachtprocedures. Als bestuursorgaan kunt u ook grenzen stellen door bijvoorbeeld niet mee te gaan in herhaalde verzoeken om hoorzittingen uit te stellen,” zo gaf Sluijter de toehoorders nog mee.

Vond je dit artikel leuk?

Dit artikel verscheen eerder in Pels Rijcken Magazine. Abonneer je en ontvang Pels Rijcken Magazine als eerste in jouw mailbox.