Verwerving onderzeeboten: bijzonder complex

“Een onderzeeboot wordt gezien als één van de meest strategische en complexe wapensystemen”, vertelt advocaat Diederik Wolters Rückert over wat er bij het verwervingstraject voor vier nieuwe onderzeeboten voor de Koninklijke Marine op het spel stond. “Niet alleen omdat zo’n vaartuig torpedo’s kan lanceren, maar bovenal omdat Defensie, eventueel in combinatie met de inzet van special forces, wereldwijd inlichtingen kan verzamelen.”

007-gehalte

De associatie met een zekere Britse geheim agent is snel gemaakt. “Het is eigenlijk precies zoals je in James Bondfilms ziet: kikvorsmannen, ook wel special forces die vanuit een onderzeeboot voor de kust worden uitgezet.” Toch zat het bijzondere van deze zaak niet hoofdzakelijk in dat hoge 007-gehalte. Vooral de complexiteit van de techniek en de extreme mate van geheimhouding maakten het kort geding dat de Duitse scheepsbouwer Thyssenkrupp Marine Systems (TKMS) in april 2024 tegen de Nederlandse Staat aanspande anders dan alle andere zaken die Diederik in zijn carrière had meegemaakt.

Kern van het geschil

Maar voordat we er dieper induiken, eerst de kern van het geschil: de voorlopige gunning aan het Franse Naval Group en de ongeldigverklaring van de inschrijving van TKMS. De Duitse werf vond dat de procedure onjuist was verlopen en dat haar inschrijving ten onrechte ongeldig was verklaard. In het kort geding vorderde TKMS daarom dat de gunning werd teruggedraaid en het verwervingstraject opnieuw zou worden uitgevoerd. Defensie werd uiteindelijk in het gelijk gesteld, wat de weg vrijmaakte voor de gunning van de opdracht aan Naval Group.

Artikel 346 van het EU-verdrag

De uitspraak vormde in juni 2024 het voorlopige sluitstuk van een lang verwervingstraject dat startte in 2015, toen Defensie op zoek ging naar vervangers voor de verouderde Walrusklasseonderzeeboten.

Het betrof geen klassiek aanbestedingstraject, omdat de Staat een beroep had gedaan op artikel 346 van het EU-verdrag.

Dat bepaalt dat lidstaten bij de aanschaf van militaire wapensystemen mogen afwijken van de Europese aanbestedingsregels. Defensie koos er bewust voor toch meerdere gescreende werven met elkaar te laten concurreren in een zogenoemd verwervingstraject, om zo de beste kwaliteit en prijs te verkrijgen. “Een tender was dus niet verplicht, maar is er toch in een bepaalde vorm gekomen”, zegt Diederik. “Dat is best bijzonder.”

Een belangrijk twistpunt in de procedure was wat Defensie nu eigenlijk precies had gevraagd. Volgens TKMS was het uitgangspunt dat Nederland een zogenoemde military off the shelf-oplossing (MOTS) wilde, dus een onderzeeboot volgens een bestaand ontwerp. Dat zou betekenen dat haar inschrijving niet volledig aan alle specifieke Nederlandse eisen hoefde te voldoen. Maar volgens de Staat lag dat anders.

Het verwervingstraject liet juist zien dat Defensie wel degelijk specifieke eisen had geformuleerd voor de nieuwe onderzeeboten.

Inhoudelijk bijzonder complex

Die eisen, bijvoorbeeld over hoe diep een onderzeeboot kan duiken en hoe lang hij onder water kan blijven, maakten de zaak inhoudelijk bijzonder complex. Daarom moesten Diederik en zijn collega Lonneke techniek van onderzeeboten. “We wilden zeker weten dat we de materie heel goed begrepen.”

Dat vereiste een bijzondere samenwerking tussen het advocatenteam van Pels Rijcken en de specialisten van Defensie. “Die chemie was het succes van deze zaak. Als er zulke technisch complexe aspecten bij zitten, heb je een goede samenwerking hard nodig.” Volgens Diederik was de chemie zo goed doordat beide kanten elkaar volledig vertrouwden. “Defensie moest ons natuurlijk heel gevoelige informatie geven. Dat ze het vertrouwen hadden dat die bij ons in goede handen was, maakte het mogelijk om zo nauw samen te werken.”

Alles analoog

“Normaal ontvang ik de dagvaarding en het dossier digitaal. Dan lees je het door en bespreek je de zaak vervolgens op kantoor met de cliënt. Maar met deze zaak kon dat allemaal niet. In de aanbestedingsstukken stond heel gevoelige informatie. Dus gingen we steeds naar Defensie om de zaak te bespreken. Deuren dicht. Geen telefoons. Geen laptops. Alles werd analoog toegelicht.” 

Voor het bewaren van de processtukken golden bijzondere maatregelen zowel bij de rechtbank als op kantoor. Hoeveel technische details er überhaupt in die processtukken mochten belanden, werd zorgvuldig afgewogen. “Je kunt wel alles naar voren willen brengen, maar we wilden niet onnodig gevoelige informatie op tafel leggen.”

Achter gesloten deuren

De geheimhouding werkte door tot in de rechtszaal. In Nederland is de rechtspraak openbaar. Maar bij de aankoop van militaire goederen kan daarvan worden afgeweken vanwege de staatsveiligheid. De zitting vond daarom volledig achter gesloten deuren plaats. “Dat was voor het eerst dat ik dat meemaakte De uitspraak was dan weer wel openbaar en dus kunnen we er met instemming van Defensie hier ook over praten. Het is goed om inzicht te geven in wat er komt kijken bij de verwerving van militair materieel.”

Altijd durven vragen

Daarbij was grote zorgvuldigheid noodzakelijk. “Je wilt zeker weten dat je het snapt. Over en weer bleven we elkaar bevragen.” Gaandeweg leerde hij dat hij zich daarbij kwetsbaar moest opstellen. “Je moet bij zulke zaken altijd durven doorvragen. Je moet durven zeggen: ik snap het gewoon nog steeds niet. Anders kom je er later achter dat je het toch niet goed begrepen hebt.”Even bellen of mailen om het na te vragen was geen optie. Omdat het ging om gerubriceerde informatie vonden alle gesprekken plaats tijdens fysieke ontmoetingen in een afgesloten kamer, waar alleen de advocaten en een kernteam van Defensie aanwezig waren.

17 meter onder water

Diederik en collega Lonneke, maakten niet alleen via het dossier maar ook in het echt kennis met de wereld van onderzeeboten. Zo gingen ze op bezoek bij een van de vier onderzeeboten van de Walrusklasse in Den Helder, thuisbasis van de Koninklijke Marine. Zij kregen daar een rondleiding van een oudbemanningslid met wie zij tijdens de zaak intensief samenwerkten. “Dat was waanzinnig. Hij heeft ons van voor tot achter, in elk hoekje, uitgelegd waar alles voor was. We zijn uitgevaren en tot op 17 meter onder water gedoken. Dat was once in a lifetime.”

Intussen is de bouw van de nieuwe Orkaklasse in volle gang. Rond 2034 wordt naar verwachting de eerste onderzeeboot opgeleverd.

Aan deze zaak werkten de volgende advocaten mee: Diederik Wolters Rückert en Lonneke de Graaf.

Vond je dit artikel leuk?

Dit artikel verscheen eerder in Pels Rijcken Magazine. Abonneer je en ontvang Pels Rijcken Magazine als eerste in jouw mailbox.