Dat blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O in het kader van de Week van de Rechtsstaat in opdracht van het kantoor van de landsadvocaat, Pels Rijcken. De Week van de Rechtsstaat vindt komende week plaats. Het is na vorig jaar de tweede keer dat het onderzoek wordt uitgevoerd. Daaruit blijkt ook dat het vertrouwen in het functioneren van de rechtsstaat daalde van 61 naar 54 procent.
Vertrouwen in goed functioneren rechtsstaat onder druk
7 september 2026
Nederlanders noemen vrijheid spontaan als eerste recht dat de democratische rechtsstaat hen brengt, gevolgd door zelfbeschikking, vrijheid van meningsuiting en het stemrecht. De meest spontaan genoemde plicht is dat iedereen zich aan wetten en regels houdt. Het vertrouwen in het goed functioneren van de democratische rechtsstaat staat daarbij onder druk.
Hoeveel vertrouwen heeft u erin dat de democratische rechtsstaat in Nederland werkt zoals bedoeld?
Het doel van maatschappelijke rechtszaken doet ertoe
Naast onderzoek naar beelden en verwachtingen over de democratische rechtsstaat is een representatieve groep Nederlanders gevraagd naar hun ideeën over maatschappelijke rechtszaken. Dat zijn rechtszaken over maatschappelijke onderwerpen en belangen, waarbij er veel aandacht is vanuit pers en politiek. Een duidelijke meerderheid van de Nederlanders steunt het principe van zulke rechtszaken van burgers, maatschappelijke organisaties of bedrijven tegen de overheid (61 procent).
Vindt u het een goede of een slechte zaak als burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties rechtszaken tegen de overheid voeren?
Daarbij is voor het eerst ook meer onderzocht waar die steun van afhangt: het doel, de betrokken partijen of het onderwerp. Als er procedures tegen de overheid worden gevoerd, is het doel daarvan belangrijk, zoals gelijk krijgen over een principieel punt. Er is ook steun als de overheid zelf procedeert. Voor de zelf procederende overheid is de steun afhankelijk van het onderwerp, zoals milieu, openbare orde, belastingen en asiel. Ook speelt mee wie de wederpartij is. Rechtszaken die de overheid voert tegen bedrijven krijgen bijvoorbeeld twee keer zoveel uitgesproken steun als rechtszaken tegen burgers. Tegelijk is er ook voor overheidsprocedures tegen burgers meer uitgesproken steun dan weerstand.
Vindt u het een goede of een slechte zaak als de overheid voert tegen…
De steun voor maatschappelijke rechtszaken kan ook worden verklaard uit het grote vertrouwen in de corrigerende werking van de onafhankelijke rechterlijke macht. Een grote groep (56 procent) gelooft dat maatschappelijke rechtszaken helpen kwetsbare mensen te beschermen en dat het de overheid aanzet tot handelen (53 procent). Een eveneens grote groep (41 procent) vreest daarbij dat de overheid zich vaak niet aan haar eigen wetten en regels houdt, maar wel als er een uitspraak van de rechter ligt. Rechtszaken zijn daarbij niet altijd zaligmakend. Als een rechtszaak tegen de overheid wordt gevoerd om grote maatschappelijke problemen op te lossen, heeft circa een derde de indruk dat het dan niet bijdraagt.
‘Politiek en rechtszaken scheiden’
Wat vindt u de belangrijkste ideeën?
Het onderzoek laat ook zien dat de Nederlander hecht aan bescherming van de rechtsstaat door instituties en de scheiding der machten. Waar vorig jaar nog een meerderheid vond dat de politiek zich moet uitspreken over lopende rechtszaken, is dat nu gedaald naar circa een derde. De grootste verwachte winst voor het vertrouwen in het functioneren van de rechtsstaat ligt bij de politiek, dat uitspraken van rechters niet alleen moet respecteren, maar ook betere wetten moet maken. De verwachting is dat rechtszaken tegen de overheid dan minder vaak zullen voorkomen.
Landsadvocaat: altijd algemeen belang voor ogen hebben
Landsadvocaat Reimer Veldhuis hoopt dat de resultaten helpen bij een groeiend begrip van de ontwikkeling en versterking van de democratische rechtsstaat. “Het is hoopgevend om te zien dat de basisprincipes van de rechtsstaat fier overeind staan en we een behoorlijk gedeeld beeld hebben wat we in een rechtsstaat van elkaar verwachten. Dat met elkaar in praktijk brengen, is een dagelijkse opgave.”
De uitkomst geeft volgens hem een extra aanmoediging voor de Week van de Rechtsstaat, maar ook de afwegingen in die dagelijkse praktijk. “Proceshouding en -strategie zijn onderdeel van onze adviezen aan de Staat over rechtszaken. Het onderzoek laat zien dat het een groot goed is dat een maatschappelijke rechtszaak soms zeer kritisch wordt gevolgd door pers en politiek, maar ook dat kritiek iets anders is dan gebrek aan steun. Nederlanders vinden dat het voeren van rechtszaken nodig kan zijn, mits uitlegbaar is dat het doel van de overheid daarmee altijd het algemeen belang is. Vervolgens moet de overheid zich dan altijd zeer bewust blijven van haar macht, zeker in procedures waarbij burgers zijn betrokken.”
Download het volledige rapport:
Percepties over maatschappelijke rechtszaken in een democratische rectsstaat
Opinieonderzoek Ipsos I&O - In opdracht van het kantoor van de landsadvocaat, Pels Rijcken - Augustus 2026