Klem in de rechtsstaat

Vele duizenden aangiftes had de Belastingdienst inmiddels binnen gekregen van mensen die de te betalen inkomstenbelasting opgaven als gift. Ze waren geïnspireerd door een zelfbe­noemd juridisch advieskantoor, dat stelde dat de Belastingdienst zelf toch ook een algemeen nut beogende instelling (ANBI) was en daarom net als voor andere ‘ANBI’ giften aftrekbaar zijn. Belasting betalen was dus niets anders dan een gift over­maken aan de Belastingdienst. De creati­viteit zou haast bewondering wekken, als het niet zo ernstig was.

Verplichte betalingen als ‘aftrekbare gift’

“Ons belastingsysteem werkt zo dat je een teruggave vaak gewoon krijgt toegekend. Pas bij controle, als de onjuistheid wordt vastgesteld, gaat de Belastingdienst het geld weer terugvorderen”, legt advocaat-partner Wemmeke Wisman uit, die de Belastingdienst regelmatig bijstaat in de meer uitzonderlijke fiscale kwesties. “De mensen die naar het advies gingen handelen, zaten vaak al klem: financieel kwetsbaar, wantrouwend richting de overheid, en gevoelig voor de redenering dat je jezelf los kunt verklaren van het systeem. Die denken: eindelijk een meevaller en zij wijzen mij ook nog de weg. Maar je komt van de regen in de drup, want je moet die teruggaven alsnog terugbetalen, soms zelf met een boete erbovenop. Dat is het tragische. Ik was daarom echt gemotiveerd voor deze zaak, omdat het die mensen kon behoeden voor erger ellende.”

Bovendien zorgde het bij de Belastingdienst zelf voor veel onnodig werk. Ondanks pogingen om met een aangepaste toelichting op internet tegen­wicht te bieden aan de misinformatie, ontving de Belastingdienst naar eigen schatting zo’n 10.000 onjuiste belastin­gaangiftes, bezwaarschriften en ver­zoeken om ambtshalve vermindering, van mensen die op het advies waren afgegaan. Al die reacties moesten worden afgehandeld, ook al waren ze stuk voor stuk kansloos. “Dat is schade waar wij allemaal last van hebben, een overbelaste Belastingdienst.”

Hoge Raad overspoeld met brieven

De aantrekkingskracht die uitging van het advieskantoor was groot. Het was opgezet als een vereniging, met twee adviseurs wier ideeën zonder meer raak­vlakken vertoonden met het soevereine gedachtegoed: het idee dat je zelf zou mogen bepalen welke wetten en regels van de Staat voor je gelden. Daarbij moet worden opgemerkt dat Wisman en haar collega’s hen zelf nooit als ‘soeverein’ hebben bestempeld. De juridisch ogende adviezen leken deugdelijk in de ogen van niet-juridisch onderlegde mensen, maar waren overduidelijk (‘evident’) onjuist, en de betrokkenen wisten dat, of hadden dat moeten weten, betoogde Wisman.

Naast de Belastingdienst krijgen ook andere overheids- en rechtsinstanties te maken met de gevolgen van dit gedachte­goed, en ook de AIVD waarschuwt ervoor. Eind 2023 sloeg Dineke de Groot, presi­dent van de Hoge Raad, in de media alarm: het hoogste rechtscollege bleek te worden overspoeld met brieven van mensen die weigerden schulden te betalen omdat ze zichzelf niets met de Staat te maken vonden hebben. Wisman: “Ik vond het veelzeggend dat zij dit onderwerp uit zichzelf aankaartte.”

Wantrouwen in systeem

Hoe ver het wantrouwen van de gedaagden reikte, bleek uit een verzoek dat tijdens de procedure op tafel kwam: een van hen betoogde dat de eed van de rechter niet geldig was. Zulk wantrouwen maakt een procedure ook lastiger: gedaagden die het gezag van een rechter in twijfel trekken, of zelfs het bestaan van de rechtsstaat zelf, zijn niet altijd gevoelig voor een dwangsom.

Misleidend advies

Toch werd in deze zaak voor het gebrui­kelijke instrument gekozen. Geëist werd onder meer dat de mannen op straffe van een dwangsom moesten stoppen met het geven van het bestreden advies en de misleidende informatie van de website moesten halen. Ook vorderde de Belastingdienst een verbod om nog langer te beweren dat alle betalingen aan de Staat aftrekbaar zijn, alleen omdat de Staat een ANBI-instelling is, dat de Grondwet niet geldig is, of dat medewer­kers van de Belastingdienst zich schuldig maken aan strafbare feiten.

Een positief effect van een procedure tegen een adviesbureau dat mensen op het verkeerde been zet, is publiciteit. Wisman: “Mensen kunnen zo worden gewaarschuwd dat ze niet op de goede weg worden gestuurd. Als daar dan aan­dacht voor is, dan hoop je dat mensen dat oppikken, dat dat niet meer kan.”

De voorzieningenrechter stelde de Belastingdienst in het gelijk. Het advies­bureau en een van de bestuurders gingen in hoger beroep, de andere bestuurder berustte. Ook het gerechtshof liet de ver­oordeling in stand. Omdat in de tussentijd nieuwe uitlatingen waren gedaan, werden in hoger beroep aanvullende verboden opgelegd en moest gedurende een half jaar een rectificatie op sociale media blijven staan. “Naar ik heb begrepen heeft dit al met al effect gesorteerd.”

Gedachtegoed zelf niet in geding

Bijzonder aan de zaak was niet alleen de aard van het advies en de gevolgen ervan, maar ook de wereld van de ‘soevereinen’ die als achtergrond fungeerde. In elk geval voor de wederpartij, die met grote stellig­heid het bestaansrecht en de legitimiteit van de Belastingdienst ter discussie stelde. Of de gedaagden het soevereine gedachtegoed daadwerkelijk aanhingen, was juridisch echter niet relevant, legt Wisman uit.

“Wij hebben het woord soevereinen niet eens genoemd. We benaderden het vanuit de aansprakelijkheid: jij doet dingen die tot gevolg hebben dat er schade ontstaat. Zodra je de inhoud van het onderliggende gedachtegoed zelf gaat toetsen, krijg je een discussie over vrijheid van meningsuiting. En dat is een groot goed. De scheidslijn ontstaat wanneer iemand dat als juridisch advies presenteert en daarbij mensen daadwerkelijk aanzet tot onrechtmatig handelen met schade tot gevolg. Bovendien is belastingwetgeving neutraal: die geldt voor iedereen gelijk, ongeacht welke overtuiging je hebt.”

Sympathie

Volgens haar is de voedingsbodem van deze ontwikkeling een opstapeling van praktische problemen: toenemende armoede, complexe regelgeving en een gebrek aan capaciteit bij instanties om mensen goed te helpen. “Het is belangrijk om begrip te hebben voor het standpunt van een wederpartij en dat is ook bij deze wederpartij niet zo moeilijk. Ik denk dat het leven voor hele volksstammen veel te ingewikkeld is geworden. Ik liet mijn man vroeger de toeslagen aanvragen, omdat ik het daar Spaans benauwd van kreeg.” Haar punt: als zelfs een fiscaal geschoolde advocaat met een goed inkomen al moeite heeft om alle regels, wijzigingsplichten en formaliteiten rond bijvoorbeeld de kinderopvangtoeslag bij te houden, hoe moet dat dan voor mensen zonder die achtergrond, tijd, of onder­steuning? Die komen klem te zitten.

Wisman: “De persoonlijke problemen die daaruit voortkomen, leiden tot wan­trouwen in het systeem. Dat leidt tot afzetten tegen het systeem, wat weer leidt tot ontvankelijkheid voor theorieën die mensen bevestigen in hun gedachte dat ze niks met het systeem te maken hoeven te hebben, en dat je dus zonder het systeem kan, dat je jezelf onafhankelijk kan verklaren.”

Het roept de vraag op wat je eigenlijk bereikt met een rechtszaak tegen mensen die het vertrouwen in de rechtsstaat al kwijt zijn. Wisman is er nuchter over. “Het heeft geholpen om de stroom met onjuiste aangiften aan te pakken. Maar het neemt natuurlijk het onderliggende wantrouwen in het systeem niet weg. Daar is in essentie helemaal geen juridische oplossing voor. Het is gekrabbel in de marge, eigenlijk. Alleen, soms is er toch behoefte bij een bestuursorgaan of bij een instantie om iets te doen, om ook te kunnen verantwoorden naar het publiek, of intern, naar je toezichtsorganen, dat je iets niet ongestraft laat, of ongemoeid laat. Soms moeten we met elkaar ook een grens trekken.”

Vond je dit artikel leuk?

Dit artikel verscheen eerder in Pels Rijcken Magazine. Abonneer je en ontvang Pels Rijcken Magazine als eerste in jouw mailbox.