Dijkversterking: als je aan de dijk komt kom je aan de mensen

Langs de noordelijke oever van de Hollandsche IJssel, tussen Krimpen aan den IJssel, Ouderkerk aan den IJssel en Gouderak, ligt een smalle dijk. Al sinds de middeleeuwen beschermt dit langgerekte bouwwerk het achterliggende land tegen overstromingen, hoge rivierstanden en, de laatste decennia steeds nadrukkelijker, tegen de gevolgen van klimaatverandering. Talloze keren werd de dijk opgehoogd, verbreed en versterkt, steeds vanwege nieuwe inzichten en veranderende omstandigheden.

Maar toen in 2018 bekend werd dat opnieuw een grootschalige versterking nodig was, ging bij bewoners niet bepaald de vlag uit. Want die dijk, waar zo’n achthonderd woningen en bedrijven direct op of tegenaan zijn gebouwd, is ook een straat, een tuin en voor sommigen zelfs een deel van hun identiteit. “Het is waar mensen wielrennen, hun hond uitlaten en hun kinderen naar school brengen. Als je aan de dijk komt, kom je aan de mensen”, zegt advocaat Julian Kramer, die namens Pels Rijcken het Hoogheemraadschap van Schieland de Krimpenerwaard bijstond in het omvangrijke dijkversterkingsproject KIJK, Krachtige IJsseldijken Krimpenerwaard. Het gaat ook om maatschappelijk draagvlak.

Bijsturen voor alles vastligt

Meerdere bewoners en grondeigenaren stapten daarom in 2023 naar de Raad van State. Kramer, die zich bij Pels Rijcken toelegt op in het omgevingsrecht en is gespecialiseerd in het waterrecht, was op dat moment al jarenlang nauw bij het project betrokken. Al tijdens de zogeheten zienswijzeprocedure, waarin bewoners op het plan konden reageren en het hoogheemraadschap die reacties verzamelde in een nota van antwoord, adviseerde hij met een team van vier collega’s over de omgang met zorgen van bewoners. “Dat is een cruciale fase bij dijkversterkingsprojecten, omdat daar nog kan worden bijgestuurd voordat alles vastligt. Het moment dat het bij de rechter voorkomt, is eigenlijk maar het topje van de ijsberg.”

Juridisch geweten

De rol van advocaten in dit soort dossiers is de afgelopen jaren dan ook flink veranderd, zegt Kramer. “Voorheen werd je in de waterpraktijk vaak betrokken aan het einde. Dan kwam de advocaat pas in beeld als er al een procedure liep. Inmiddels is het meeste werk naar de voorkant van het proces verschoven”, zegt hij. 

“Wij proberen veel meer om zo vroeg mogelijk betrokken te raken. Onze rol is daarbij veel meer verweven als een soort juridisch geweten. Wij zijn de kritische tegenlezer die de hele tijd vraagt: kan je dit in alle redelijkheid volhouden? Kan je dit iemand aandoen? Houdt dit stand?” Daarbij houdt Kramer het hoogheemraadschap vooral scherp op goed contact met bewoners, nog lang voordat een zaak bij de rechter ligt. “Je moet echt bij die mensen langs”, zegt hij. “Je moet weten wat iemand bezighoudt. Waar iemand wakker van ligt.”

Die aanpak past Kramer niet alleen toe in de Krimpenerwaard. Eerder was hij al betrokken bij de omvangrijke dijkversterking zoals die van de Markermeerdijken, Gorinchem-Waardenburg (GoWa) en Tiel-Waardenburg (TiWa). Volgens Kramer neem je bij dit soort dossiers voortdurend ervaringen mee van het ene project naar het andere, bijvoorbeeld over bewonerscommunicatie, belangenafwegingen en technische keuzes. Momenteel werkt hij met zijn team aan projecten als IJsselwerken, een dijkversterking tussen Zwolle en Olst, en de versterking van de Grebbedijk en de IJsselmeerdijk.

Impopulaire keuzes

Wat dit soort projecten ingewikkeld maakt, is de beperkte ruimte langs de dijk, die tegelijkertijd dient als woonplaats, weg én waterkering. “In dit land is het krap”, zegt Kramer. “Mensen wonen vaak echt heel dicht langs de dijk. En die moet alsmaar hoger of breder, omdat rivieren steeds meer water moeten kunnen verwerken.” 

Daardoor raakt vrijwel iedere ingreep direct aan particuliere belangen. Een bredere dijk kan betekenen dat een tuin kleiner wordt, een oprit verandert of werkzaamheden langdurig voor de deur plaatsvinden. Bewoners vragen zich dan vaak af: kan het niet anders? Is er geen oplossing waarbij de dijk wordt versterkt én zij hun tuin of bereikbaarheid behouden? 

Daar ligt de juridische afweging, zegt Kramer. Een overheid mag impopulaire keuzes maken, maar moet die keuzes wel kunnen uitleggen. Waarom wordt op de ene plek een woning gespaard met een damwand, terwijl op een andere plek een stukje tuin moet wijken? Waarom kan bij de één wel een uitzondering worden gemaakt en bij de ander niet? “Je moet een duidelijke lijn en een duidelijk afwegingskader hebben”, zegt Kramer. “Die keuzes moeten consistent zijn. Het mag niet gebaseerd zijn op willekeur.”

Uitleggen

“Soms knappen honderd mensen op van een maatregel, terwijl één bewoner er nadeel van ondervindt. Zolang diegene maar niet het kind van de rekening wordt”, zegt Kramer. “Je moet als overheid die belangen in beeld hebben en kunnen uitleggen waarom het ene in dit geval voorgaat op het andere.” Pas dan kun je volgens hem zeggen dat een oplossing, hoe vervelend ook voor een individuele bewoner, juridisch aanvaardbaar is.

Techniek én vertrouwen

Daar komt bij dat alternatieven vaak nieuwe risico’s met zich meebrengen. Stalen damwanden nemen bijvoorbeeld minder ruimte in dan een bredere dijk, maar zijn duur, technisch ingrijpend en kunnen trillingen veroorzaken. “Ga maar eens damwanden plaatsen naast een woning”, zegt Kramer. “Dat heeft een enorme impact. Mensen maken zich vaak grote zorgen over schade door trillingen en verzakkingen.”

Daarom draait de uitvoering niet alleen om techniek, maar ook om vertrouwen. “Mensen kunnen het gevoel hebben dat ze aan hun lot worden overgelaten. Dat er straks een aannemer langs de dijk aan de slag gaat en maar wat doet.” Een juridisch rapport stelt bewoners dan niet automatisch gerust. “Je moet in normale mensentaal uitleggen wat er gebeurt. Dat trillingen live worden gemonitord en werkzaamheden stilgelegd als grenswaarden worden overschreden. Nee, die aannemer doet niet maar wat, we houden dit in de gaten.”

Hoe grondig je ook te werk gaat in de zienswijzeprocedure, een gang naar de Raad van State voorkom je er niet mee. “Het is bij dit soort projecten onrealistisch om te zeggen: ik wil nul beroepen. Je probeert zoveel mogelijk bewoners te overtuigen van je zorgvuldigheid. Maar er zullen altijd mensen tussen zitten die het principieel oneens blijven of zich ernstig benadeeld voelen. En dat is ook hun goed recht.”

Onafhankelijke deskundige

Omdat in het KIJK-project ingewikkelde technische- en veiligheidsvragen samenkwamen, schakelde de Raad van State de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (STAB) in, een onafhankelijke deskundige die zulke complexe dossiers beoordeelt. Het oordeel van de STAB weegt zwaar mee in de uiteindelijke uitspraak. “Dat kan je zaak helemaal breken”, zegt Kramer. “Want als daaruit komt dat je dingen niet goed hebt onderzocht of afgewogen, dan heb je echt een probleem.”

De opluchting was dan ook groot toen de STAB concludeerde dat het hoogheemraadschap zorgvuldig had gehandeld en de gemaakte keuzes goed had onderbouwd. Voor Kramer bevestigde dat vooral het belang van alles wat zich afspeelt vóór een rechtszaak: de gesprekken met bewoners, de belangenafwegingen en de voortdurende zoektocht naar een oplossing die uitlegbaar blijft.

Na de uitspraak in oktober vorig jaar, waarin alle beroepen tegen het KIJKproject ongegrond werden verklaard en het project definitief groen licht kreeg, begon het voor de dijkbewoners pas echt. Sindsdien zitten zij midden in de werkzaamheden, die naar verwachting in 2031 worden afgerond.

Het hoogheemraadschap doet er alles aan om bewoners te blijven informeren over de werkzaamheden en ze zoveel mogelijk hierbij te betrekken. Zo organiseert het hoogheemraadschap zelfs vaartochten over de Hollandsche IJssel, zodat mensen vanaf het water kunnen zien wat er met hun dijk gebeurt. “Het juridische traject kan dan misschien zijn afgerond”, zegt Kramer. “Maar voor bewoners gaat het nog jaren door. Juist daarom moet je ook tijdens de uitvoering zorgvuldig blijven.”

Aan deze zaak werkten de volgende advocaten mee: Julian Kramer, Rosa Langeveld en Jan van den Oord.

Vond je dit artikel leuk?

Dit artikel verscheen eerder in Pels Rijcken Magazine. Abonneer je en ontvang Pels Rijcken Magazine als eerste in jouw mailbox.