De juridische werkelijkheid van: Ruimtegebrek

Het begrip ‘nimby’: not in my backyard, verscheen in de jaren zeventig voor het eerst in de media en is sindsdien een gevestigd verschijnsel in omgevingsvraagstukken geworden. Omwonenden (‘nimbies’) die vanwege de te verwachten overlast proberen de komst of uitbreiding tegen te houden van nieuwe windparken, bedrijventer­reinen, woonwijken of infrastructuur.

“Wat wij in de praktijk zien, is dat de ‘nimby’ steeds vaker juridische middelen aangrijpt. Misschien komt het doordat er een steeds grotere claim op het ruimtegebruik in Nederland is of doordat mensen meer bereid zijn stappen te ondernemen. Wellicht is het ook een effect van de Omgevingswet”, zegt advocaat Daniëlle Roelands-Fransen die hoofdzakelijk over­heden adviseert over omgevingsvraagstukken.

Onder de Omgevingswet is participatie over ruimtelijke ontwikkelingen centraal gesteld. Stakeholders worden in een vroeg stadium uitgenodigd om mee te denken overxeen ontwikkeling.

Waar participatie ertoe zou moeten leiden dat een dis­cussie over bijvoorbeeld de schaduwwerking van een nieuw flatgebouw wordt beslecht met het herpositio­neren van de flat of door er bijvoorbeeld een woonlaag minder bovenop te bouwen, is dat niet altijd het resultaat.

“Tegenwoordig stapt men naar de rechter met de klacht dat in het kader van participatie onvoldoende rekening wordt gehouden met de belangen van derden omdat de ontwikkeling toch doorgang vindt”, aldus Daniëlle Roelands-Fransen. Die ontwikkeling neemt een steeds grotere vlucht.

Maar daarnaast ziet Roelands-Fransen een nieuw soort belanghebbende die in opkomst is op het juridische strijdtoneel. Eentje die de discussie fundamenteel van aard wijzigt.

“Je zou ze de ‘nimi’, de not in my interest, kunnen noemen. Partijen die niet zozeer strijden voor hun individuele woongenot in de achtertuin, maar eveneens voor een publiek belang, zoals van bedrijvigheid, defensie en waterveiligheid. Dat de ruimte daarvoor zich moeilijker laat verdelen, is een teken aan de wand dat grond en milieuruimte almaar schaarser worden en dat steeds meer knelt.”

Gevraagd naar juridische ondersteuning bij dergelijke kwesties, moet Roelands-Fransen steeds vaker toelichten dat er geen juridische oplossing is die de belangenafweging eenvoudiger maakt. “Partijen worden in hun publieke belangen geraakt doordat andere publieke belangen voor gaan. De moeilijke boodschap is dat er geen regelgeving bestaat die dat soort keuzes al bepaalt. De rechter toetst in dergelijke kwesties bovendien marginaal. De rechter bepaalt immers niet welk publiek belang voorrang heeft, maar gaat vooral na of de gevolgde procedure juist is geweest en de motivering bij besluiten deugdelijk is geweest.”

Dat overheden het maken van die belangenafweging complex vinden, is goed te begrijpen, zegt ze. Zo stapelen de voorbeelden zich op van complexe procedures als gevolg van dit soort kwesties. Zo koos de provincie Groningen voor het voorrang geven aan de energietransitie in de Oostpolder direct aansluitend aan de Eemshaven, waardoor de agrarische bedrijven in die omgeving beperkt worden.

“Zij zijn de nimies in deze kwestie. Een sprekend voorbeeld is ook de zoektocht naar de locatie voor een nieuw radarstation voor Defensie. Door plannen voor windparken en woonwijken is de ruimtelijke inpasbaarheid van een radar met voldoende dekkingsgraad in Nederland aanzienlijk beperkt. De locatie waar de keuze uiteindelijk op viel, resulteerde in hevig protest, gevolgd door juridische stappen bij rechterlijke instanties, vanwege de aldaar gevreesde effecten voor omwonenden. Omwonenden worden daarbij gesteund door het lokale bestuur in hun strijd tegen Defensie.”

Veel druk op de ruimte ontstaat als gevolg van de gewenste uitbreiding van woongebieden. “Wie kriskras door Nederland rijdt, kan nog wel eens denken: ik zie nog wel weidse vlakten. Daar moet toch wel iets mogelijk zijn. Maar schijn bedriegt. Zo botst de komst van het nieuwe dorp Cortelande met 8.000 woningen in de gemeente Zuidplas op het belang van waterveiligheid. Het hoogheemraadschap is daar de nimi, die het publieke belang van water naar voren brengt, tot aan de bestuursrechter. Inmiddels is daar een bestuurlijk compromis gesloten en is het beroep bij de rechter ingetrokken. Overigens liggen er daar alsnog wel andere beroepen.” Tot slot concludeert Roelands-Fransen daarom: “Zorgvuldig ruimtegebruik betekent in veel gevallen meervoudig ruimtegebruik waarbij verschillende belangen naast elkaar kunnen bestaan. Indien sprake is van botsende belangen dan vergt zorgvuldig ruimtegebruik dat heldere en navolgbare keuzes worden gemaakt. Daarmee zal een gang naar de rechter niet altijd kunnen worden voorkomen. Maar het vergroot wel de kans dat besluitvorming dan standhoudt voor de bestuursrechter.”

Dijkversterking, wonen en asielopvang

De dilemma’s rond ruimtegebrek kennen veel verschijningsvormen. Van dijkversterkingsproject tot ruimte voor de natuur tot opvang van asielzoekers op basis van de Spreidingswet. De advocaten Julian Kramer en Anne Cramer spraken erover met de podcastmaker van Jong Juridisch, als ook over de vraag hoe het is om daarin als jonge advocaten de overheid bij te staan.

“De dijk is de aorta van een gemeenschap. Als je aan de dijk komt, kom je dus aan de mensen. Als advocaat ga je met respect om met die plek. Maar de dijk versterken kan niet zonder te knellen”, vertelt Julian Kramer. Hij schetst dat er daarmee altijd een belangenafweging is. “Het is niet zo dijkversterking altijd voorrang heeft op landbouw of dat Defensie altijd voorgaat op wonen of in het omgevingsrecht. De Tweede Kamer kan daar bijvoorbeeld toe besluiten. Uiteindelijk is het aan mij om dan in de geest van dat besluit uitleg te geven aan de rechter, maar ook aan belanghebbenden.”

Ook Anne Cramer merkt dat dit soort bestuurlijke vraagstukken, soms stevige discussie oproepen, zoals rond de Spreidingswet. “In de specifieke zaken waarin ik als advocaat optreed voor de overheid, gaat het om de vraag wie belanghebbend is. En dus heel wezenlijk: staat voor een lokale politieke partij en een belangenvereniging bezwaar en beroep open tegen het verdeelbesluit van de minister. In de beroepsschriften van deze partijen lees je de onvrede. Het is belangrijk om je daarin te kunnen inleven, maar in deze zaak bleef het wel de vraag of de bestuursrechter de plek is om dat te uiten. De minister vindt van niet. Het is de uitdaging dan het verhaal van de minister ook goed over te brengen.”

Vond je dit artikel leuk?

Dit artikel verscheen eerder in Pels Rijcken Magazine. Abonneer je en ontvang Pels Rijcken Magazine als eerste in jouw mailbox.